Wayang

Afbeeldingsresultaat voor wayang

Inhoud

1) Geschiedenis
2) Het toneel
3) Repertoire
4) Muziek
5) Poppen
6) Soorten wayang
7) De dalang

8) Bronnen

1) Geschiedenis

Onder ‘wayang’ worden tegenwoordig verschillende vormen van poppenspel uit Indonesië verstaan. Poppenspel met platte leren poppen komt voor in Java, Madura, Bali, Lombok, en andere delen van Indonesië.
In Java is na 1600 A.D., toen de Hindoe-Boeddhistische rijken vervangen werden door Islamitsiche sultanaten, ook poppenspel met platte houten en drie-dimensionale poppen ontstaan.

Het spel met platte, leren, poppen is vanuit India naar Java gekomen toen dat eiland gehindoeïseerd werd. De oudste vermeldingen van poppenspel op Java dateren uit 840 A.D. Op een inscriptie op koperen platen uit Oost Java wordt een opvoering van ‘ringgit’, poppen, vermeld ter gelegenheid van een gift van een vorst voor het bouwen van een religieus complex. Tussen de 9e en het eind van de 17e eeuw A.D. wordt een poppenvoorstelling zo genoemd.
De bespeler van de poppen heette in de oudste inscripties nog een ‘awayang’. In Oud Javaanse teksten die rond of na 1600 A.D. gecomponeerd zijn (Kuntiyadnya, Malat, Wangbang Wideya) wordt pas het woord ‘dalang’ gebruikt. In Java wordt dit nu gespeld als dhalang.
Een poppenspeler was vroeger altijd een man. Tegenwoordig zijn er ook wel vrouwelijke dalangs op Java.

De oudste vermelding van poppenspel in Bali is in een oorkonde op koperplaten van Bebetin (No. A1) uit 896 A.D. Hij werd uitgevaardigd door koning Anak Wungsu n.a.v. de oprichting van een tempel voor de Vuurgod, Hyang Api. De vertoner is een ‘parbwayan’; in latere oorkonden (Tengkulak, 1023 AD, Koning Dharmawangsawardhana; Timpag, rond 1072 A.D., koning Jayapangus) komt ‘’ringgit’ voor in een opsomming van potsenmakers.

Afbeeldingsresultaat voor wayang

2) Het toneel

Een horizontaal neergelegde zachte stam van een bananenplant wordt gebruikt om de onderkanten van de stokjes in te steken, zodat de pop kan staan zonder om te vallen. Als het donker is wordt een scherm van stof gespannen voor die bananenstam en worden de poppen verlicht via een (olie)lamp. Die stof wordt om een houten (nu ook wel metalen) frame gespannen. In Java wordt altijd met een scherm en een lamp gespeeld.

Afbeeldingsresultaat voor dalang

3) Repertoire

Het oudste repertoire en waarschijnlijk oorspronkelijkste repertoire waren stukken uit het Indiase Mahabharata en Ramayana. De gebeurtenissen spelen zich in India af. De poppen hebben Indiase kleding. Later, na 13e of 14e eeuw, kwamen er verhalen die zich in Java afspeelden. ( de Calon Arang, Malat). Deze poppen dragen Javaanse kleding. Nog later, 18e, 19e eeuw, komen er op Java Moslim verhalen (Menak, Amir Hamzah) gebaseerd op Perzische en Indiaas-Perzische verhalenstof. De poppen hebben Javaanse en Arabische kleding. In 1986 begon dalang Ledjar Subroto uit Yogyakarta met het bewerken van dierverhalen, rondom het dwerghertje Kancil, de wayang Kancil. Deze verhalen zijn gebaseerd op Maleise en Javaanse vertalingen van Perzische fabels, die weer overgenomen waren uit India.

4) Muziek

Spel wordt begeleid door een gamelan-orkest: metallofonen onder leiding van een trommelspeler, in toonschalen pélog en slèndro, bij alle verhalen.
Een Javaanse dalang geeft tempo, wisselen melodie, stoppen aan door tikken met hamertje of met zijn rechter voet tegen metalen bladen (keprak) of houten kleppers hangend aan kist links naast hem;

5) Poppen

De poppen bestaan uit een hoofd-romp-benen gedeelte met ten minste één beweegbare arm, maar meetal met twee beweegbare armen. Een stokje van been of bamboe omklemt het lijf gedeelte van de pop. Het steekt uit aan de onderkant zodat de speler het met zijn ene hand kan vasthouden. Aan de hand of handen van de pop is ook een stokje bevestigd, dat de speler in zijn andere hand vast kan houden. Met behulp van die stok of stokjes kan hij de armen van de pop bewegen.

Afbeeldingsresultaat voor wayang

6) Soorten wayang

* Wayang kulit
Bij wayang kulit worden tweedimensionale poppen — met de hand gemaakt van buffel- of geitenhuiden — gebruikt als perkamenten poppen met beweegbare armen. Een wayang kulit-pop heeft een zeer gestileerde menselijke vorm. Van de vele verschillende stijlen van wayang kulit is de vorm die in Midden- en Oost-Java wordt uitgeoefend veruit het populairst.

Afbeeldingsresultaat voor Wayang kulit

* Wayang golek
Bij wayang golek (wajang golèk) worden driedimensionale houten poppen gebruikt bij de voorstellingen. Deze vorm van poppenspel zou afkomstig zijn uit China en gepopulariseerd worden door het Hof van Cirebon.

Afbeeldingsresultaat voor Wayang golek

* Wayang krucil
Wayang krucil (wajang kroetjil) of wayang klithik (wajang klitik) zijn platte houten poppen. Qua vorm lijken de poppen op de poppen van de wajang koelit. Het verschil zit in de verhalencycli die gebruikt worden. Deze vorm van wajangspel wordt voornamelijk gebruikt voor Javaanse historische of historiserende verhalen zoals de Damar Wulan.

Afbeeldingsresultaat voor Wayang krucil

* Wayang beber
Bij wayang beber (wajang bèbèr) wordt een schilderij van elk scène vertoond en een verhaal erbij verteld. Zeer zeldzaam is inmiddels de wayang beber, waarbij de wayang voorstellingen op een lange rol textiel of papier van boombast zijn geschilderd. Terwijl de dalang het verhaal vertelt wikkelt hij de rol langzaam van een stok om vervolgens de gepasseerde scène aan de andere kant weer op een stok te rollen.

Afbeeldingsresultaat voor Wayang beber

* Wayang wong
Wayang wong (wayang wong) wat letterlijk wajangspel met mensen betekent, is een vorm van toneel met levende acteurs. Het wordt echter opgevoerd in de stijl van een wajangspel. Het verhaal moet dus gebaseerd zijn op de Ramayana of de Mahabharata. Verder treedt ook een dalang of een poppenspeler op. Hij bespeelt echter de poppen niet maar begeleidt nog wel de muzikanten en markeert de overgang tussen de scènes met zogenaamde soeloek gezangen. Deze vorm van het wajangspel lijkt op wayang gedhog, het voornaamste verschil is dat de acteurs geen maskers dragen.

Afbeeldingsresultaat voor Wayang gedog

7) De Dalang

De dalang is de poppenspeler. Daarnaast zingt hij en geeft hij signalen aan het orkest. Hij is ook de spreker voor alle karakters. Hij moet allerlei soorten stemmen kunnen imiteren; van de deftige taal van de vorsten tot de boerse taal van de mensen op het platteland.

Afbeeldingsresultaat voor dalang

Het spreekt voor zich dat deze taak niet voor iedereen weggelegd is. Een dalang is een veelzijdig en buitengewoon persoon. In de eerste plaats is hij een entertainer; het is niet makkelijk om een groot aantal mensen te amuseren. Verder moet hij fysiek sterk zijn, anders zou hij de spanning niet aan kunnen, zittend met zijn benen over elkaar, negen uur lang. Zonder opstaan tot zes uur de volgende ochtend (de voorstellingen duren vaak een hele nacht), dus ook zonder naar het toilet te gaan. Hij moet ook bijna onophoudelijk met zijn rechtervoet op een kecrèk (rammelaar) tikken. Hij hanteert de poppetjes met beide handen, geeft hun verschillende stemmen, vertelt goedgetimede grappen en zingt zelfs af en toe. En intussen controleert hij de musici, zonder dat iemand in het publiek dat merkt.

Afbeeldingsresultaat voor dalang

8) Bronnen

* De meeste info (ned.) is van: Dr. H.I.R. Hinzler, Leiden, verschenen in: https://verreculturendelft.nl/inhoud/wayang-bali/poppenspel-wayang/
* Wiki (ned.): https://nl.wikipedia.org/wiki/Wajang
* Wiki (engels): https://en.wikipedia.org/wiki/Wayang


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s