Taal en schrift

I) De taal

In totaal spreken naar schatting bijna 100 miljoen mensen Javaans. Zo’n 70 miljoen daarvan spreken het dagelijks als eerste taal. De meeste Javanen spreken naast Javaans ook Indonesisch (Bahasa Indonesia), al komt het vooral op het platteland nog wel voor dat vooral oudere mensen alleen Javaans spreken. Op scholen in het Javaanse taalgebied is Indonesisch de taal van het onderwijs, maar is Javaans ook een van de schoolvakken op de basisschool en middelbare school.

Kaartje van de belangrijkste talen die gesproken worden op het eiland Java

Het Javaans is een Austronesische taal. Het javaans kent geen meervoud, geen werkwoordstijden en geen lidwoorden, en het bijvoeglijk naamwoord staat achter het zelfstandig naamwoord (dus ‘boom groen‘ in plaats van ‘groene boom’); ook kent het javaans het “achter elkaar plakken van werkwoorden” (pulang kerja – pulang=naar huis gaan, kerja=werken; betekenis: na het werk naar huis gaan).
Andere kenmerken van het javaans:

  1. Het onbepaald lidwoord “een” blijft in het Javaans onvertaald.
  2. De bepalende lidwoorden “het” of ‘de” worden vertaald met “iku”, ook in de betekenis van “dat” of “die”.
  3. Zelfstandige naamwoorden of werkwoorden kunnen zonder verandering van vorm zowel enkel- als meervoud zijn.
  4. “Hebben” en “zijn” als hulp- of koppelwerkwoorden worden in het Javaans niet vertaald.
  5. “Hebben” in de betekenis van bezitten wordt vertaald met “duwé”.
  6. “Zijn” in de betekenis van “aanwezig zijn” wordt vertaald met “ana”.
  7. Wat in de gedachte op de voorgrond staat in de zin c.q. het belangrijkste is, wordt vooraan geplaatst.
  8. De zinsbouw is in de regel: Onderwerp – werkwoord – bepaling.

Zowel het Indonesisch als het Javaans hebben tijdens de koloniale tijd leenwoorden uit het Nederlands overgenomen. Tegenwoordig worden er voor ‘moderne’ woorden ook Engelse woorden gebruikt (zoals ‘komputer‘ voor computer).

Spreeknivo’s

Het Javaans wordt verschillend gesproken afhankelijk van wie er spreekt, en tegen wie. Er zijn verschillende nivo’s. Een zin met dezelfde betekenis klinkt anders in een ander nivo.
Belangrijke nivo’s zijn:

1) Ngoko: voor informeel taalgebruik. Vrienden of familieleden gebruiken deze spreekstijl tegen elkaar. Mensen met een hogere status kunnen die ook gebruiken om te spreken tegen mensen met een lagere status (bijvoorbeeld een ouder persoon tegen een kind, of een baas tegen een werknemer).

2) Madya: formeler dan ngoko maar minder formeel dan krama. Dit wordt bijvoorbeeld gebruikt als onbekenden met elkaar praten, waarbij de statusverschillen niet bekend zijn. Het kan ook gebruikt worden door iemand die tegelijk zowel een hogere als een lagere status heeft dan de gesprekspartner: denk aan een huishoudster tegen het kind van de werkgever. De huishoudster is dan werknemer (lagere status) maar ook ouder (hogere status).

3) Krama: voor formeel taalgebruik. Mensen met een lagere status gebruiken dit als zij tegen iemand met een hogere status spreken, bijvoorbeeld een werknemer tegen de baas. Het wordt ook gebruikt in formele situaties, bijvoorbeeld in een vergadering of in een toespraak.

4) Krama inggil: Naast de drie spreekstijlen zijn er ook nog bepaalde woorden waarvoor een apart ‘woord van eerbetoon’ bestaat. Dit is zeer hoog-javaans.

Karmawibhangga-reliëf aan de voet van de Borobudur,die de activiteiten illustreert van het oude Javaanse volk dat schildpadden kookt

II) Schrift

Oorspronkelijk wordt het Javaans niet met het Latijnse alfabet geschreven, maar met een speciaal Javaans schrift, dat bekend staat als het “hanacaraka”. Het Javaanse schrift was gebaseerd op het Brahmischrift uit Zuid-Azië, en het lijkt dan ook veel op andere schriften uit onder andere India en Thailand.

Het Javaanse schrift heeft 53 lettersymbolen, maar voor de Javaanse taal worden er over het algemeen 25 gebruikt: 20 medeklinkers (wyanjana) en 5 klinkers (swara). De klinkers worden echter bijna alleen maar gebruikt voor eigennamen en leenwoorden. Voor gewone woorden worden de medeklinkers gebruikt in combinatie met klinkertekens (sandhangan swara). Zonder zo’n teken is de klank van elke letter standaard ‘-a’ (zoals ook in het plaatje). De tekens boven, onder, voor of achter de letter veranderen de ‘a’ in een andere klinker. De letter ‘ha’ in combinatie met het ‘wulu‘-teken erboven wordt dus uitgesproken als ‘hi’. Er zij nverder ook nog allerlei andere tekens voor hoofdletters, toegevoegde klanken, bijzondere uitspraken en leestekens. Oorspronkelijk werd Javaans geschreven zonder spaties.

Javaans schrift, het zg. Hanacaraka

Javaans schrift.png

Voorbeeld

Yogyakarta Javaans schrift

Vertalen

nederlands – javaans (alleen ngoko-laag): translate.google.com
bahasa indonesia – javaans vv. (4 nivo’s): http://mongosilakan.net/translatorjawabeta/

Bronnen

* Javaans (ned.): https://nl.wikipedia.org/wiki/Javaans
* Javaans (engels – uitgebreid): https://en.wikipedia.org/wiki/Javanese_language
* Javaans (ned.): https://indearchipel.com/2018/06/29/talen-indonesie-javaans/


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s